Gmina Parysów
HISTORIA GMINY PARYSÓW
Parysów i miejscowości dzisiejszej gminy zachowały ślady historii sięgającej średniowiecza. Dzieje tego obszaru łączą rozwój osadnictwa na południowo-wschodnim Mazowszu, dzieje rodu Parysów, lokację miasta w XVI wieku, funkcjonowanie niewielkiego ośrodka targowego, utratę praw miejskich w XIX wieku, wielokulturową historię społeczności żydowskiej, dramat II wojny światowej oraz odbudowę po zniszczeniach 1944 roku.
Najstarsze pewne wzmianki pisemne dotyczą osady Sieczcza. W 1445 roku erygowano tu parafię, natomiast 27 lutego 1538 roku Florian Parys uzyskał królewski przywilej lokacyjny dla miasta na prawie niemieckim (magdeburskim). Parysów przez ponad trzy stulecia pozostawał miastem, choć jego znaczenie miało przede wszystkim charakter lokalny.
W XIX i pierwszej połowie XX wieku ważną częścią dziejów miejscowości była liczna społeczność żydowska. Parysów stał się również ośrodkiem chasydzkiej dynastii Porisow. Zagłada tej społeczności podczas okupacji niemieckiej w 1942 roku przerwała wielowiekowy rozdział historii miejscowości.
Niniejsze opracowanie rozdziela informacje potwierdzone źródłowo od tradycji lokalnej i przekazów, których nie udało się jednoznacznie zweryfikować. W szczególności nie przyjmuje bezkrytycznie popularnego twierdzenia o XIII-wiecznym pochodzeniu Parysowa: najstarsze pewne wzmianki dotyczą Sieczczy i pochodzą z XV wieku.
Średniowieczne początki – Sieczcza
Dzieje osadnictwa w rejonie dzisiejszego Parysowa mają średniowieczne korzenie. Badania nad osadnictwem południowo-wschodniego Mazowsza wskazują, że obszar ten był stopniowo zagospodarowywany w pierwszej połowie XV wieku, a osada, z której rozwinął się późniejszy Parysów, nosiła nazwę Sieczcza.
Najstarsza udokumentowana wzmianka o tej miejscowości pochodzi z 1444 roku, kiedy zapisano ją jako „Scheschcza”. W kolejnych dokumentach pojawiają się formy „Syeczcza” (1448), „Syecza” (1494) oraz „Szieczicza” (1523). Zmienność pisowni była typowa dla średniowiecznych zapisów nazw miejscowych.
Nie ma wystarczających podstaw, aby na tej podstawie datować początki samego Parysowa na XIII wiek. Współczesne opracowania naukowe konsekwentnie rozdzielają wcześniejsze osadnictwo regionu od pewnie udokumentowanych dziejów Sieczczy i późniejszego miasta Parysowa.
Rozwój osady wiązał się z rodziną Parysów. Florian Parys, kasztelan zakroczymski i starosta czerski, należał do przedstawicieli mazowieckiej elity urzędniczej. W pierwszej połowie XVI wieku rodzina Parysów skupiała w swoich rękach coraz większy kompleks dóbr w tej części Mazowsza.
Parafia – starsza od miasta
Parafia w Parysowie należy do najstarszych dobrze udokumentowanych instytucji lokalnych. Została erygowana w 1445 roku przez biskupa poznańskiego Andrzeja Bnińskiego. Fundacja parafii poprzedziła lokację miasta o niemal sto lat i potwierdza znaczenie Sieczczy jako ośrodka osadniczego już w XV wieku.
W następnych dziesięcioleciach parafia rozwijała się wraz z osadnictwem. Do jej okręgu należały przede wszystkim wsie związane z dobrami Parysów. W 1546 roku obszar parafii został znacznie powiększony o miejscowości należące wcześniej do dóbr królewskich i parafii Osieckiej. Proces ten pokazuje, że Parysów stawał się nie tylko ośrodkiem gospodarczym, lecz także religijnym i administracyjnym dla okolicy.
Najstarsze świątynie były drewniane. Po kolejnych przebudowach i pożarach w 1750 roku wzniesiono czwarty w dziejach osady kościół, ufundowany przez Franciszka Bielińskiego. Drewniana świątynia przetrwała do 1914 roku, kiedy została rozebrana, aby zrobić miejsce dla obecnego kościoła murowanego.
1538 – lokacja miasta Parysów
27 lutego 1538 roku Florian Parys uzyskał od króla Zygmunta I Starego przywilej na założenie miasta na gruntach należącej do niego Sieczczy. Miasto otrzymało prawo niemieckie, określane także jako prawo magdeburskie. Wraz z lokacją pojawiła się nazwa Parysów, wywodząca się od nazwiska założyciela.
Przywilej lokacyjny tworzył prawne i gospodarcze podstawy funkcjonowania nowego ośrodka. Przewidywał cotygodniowy targ oraz dwa jarmarki w roku, a mieszkańcom przyznawał również okresowe ulgi w powinnościach. Lokacja oznaczała więc nie tylko zmianę statusu prawnego osady, ale także próbę stworzenia lokalnego centrum wymiany handlowej.
O znaczeniu lokacji świadczy już spis poborowy z 1540 roku, w którym Parysów występuje jako „oppidum”, czyli miasto lub miasteczko. W tym samym czasie uregulowano organizację handlu: tygodniowy targ przeniesiono ze środy na poniedziałek, a Florian Parys uzyskał prawo organizowania trzeciego letniego jarmarku, przypadającego 10 lipca. Pokazuje to, że w pierwszych latach po lokacji Parysów umacniał swoją pozycję jako lokalny ośrodek wymiany.
Parysów konkurował w tym zakresie z pobliskim Kozłowem. W 1540 roku Parysów był już określany jako ośrodek miejski, podczas gdy Kozłów występował w źródłach jako wieś. W ocenie Romana Mazka rywalizacja Parysów i Oborskich – właścicieli Kozłowa – zakończyła się przewagą Parysowa, który dzięki siedzibie parafii, lokacji miejskiej i przywilejom handlowym przejął funkcję ważniejszego lokalnego ośrodka wymiany.
Miasto nie rozwinęło się jednak w większy ośrodek handlowy lub rzemieślniczy. Rzemieślnicy, m.in. szewcy, musieli łączyć działalność zawodową z pracą na roli. Parysów pozostał niewielkim miastem o znaczeniu lokalnym, którego podstawą gospodarczą były targi, jarmarki, rolnicze zaplecze okolicznych wsi oraz drobne rzemiosło.
Kozłów i Kopiec – starszy sąsiad Parysowa
Historia dzisiejszej gminy obejmuje również Kozłów, miejscowość po raz pierwszy wzmiankowaną w 1440 roku. W 1526 roku, staraniem Marcina, Jana i Wiernosza Oborskich, uzyskał on prawa miejskie na prawie niemieckim. Lokacja okazała się jednak nieudana – w drugiej połowie XVI wieku Kozłów ponownie występował jako wieś. W opracowaniach dotyczących historii miast Mazowsza lokację z 1526 roku określa się jako lokację chybioną.
Wschodnią część Kozłowa zajmuje średniowieczne grodzisko w formie stożkowatego kopca, określane jako „Kopiec” lub „Góra Bony”. Obiekt otacza fosa. Źródła konserwatorskie i regionalne łączą go z dawnym ośrodkiem obronnym i wskazują na jego znaczenie archeologiczne. W tradycji lokalnej kopiec wiązany jest z zamkiem rodu Oborskich/Parysów.
Nie wszystkie szczegóły dotyczące dawnej budowli są rozstrzygnięte. Nie zachowała się pewna dokumentacja pozwalająca odtworzyć jej pełną postać i chronologię. Dlatego w przypadku zamku należy oddzielać ustalenia archeologiczne od późniejszych przekazów.
Z Kopcem związana jest legenda o Marii Ludwice, żonie Jana Kazimierza, która miała podczas potopu szwedzkiego ukrywać się w zamku i pozostawić w studni skarb. Jest to element miejscowej tradycji i należy go traktować jako legendę, a nie jako potwierdzone wydarzenie historyczne.
Parysów w XVI–XVIII wieku
Po lokacji Parysów rozwijał się jako niewielkie miasto związane z dobrami ziemskimi i rozbudowaną parafią. W połowie XVI wieku następowało dalsze porządkowanie zaplecza parafialnego i gospodarczego. Źródła kościelne pokazują, że Parysów oddziaływał na szeroki obszar okolicznych wsi.
W XVIII wieku dobra parysowskie przeszły w ręce kolejnych rodzin właścicielskich. Około połowy XVIII wieku prawo patronatu nad parafią znalazło się w rękach Bielińskich. Franciszek Bieliński ufundował w 1750 roku nowy drewniany kościół oraz wspierał funkcjonowanie parafii.
W życiu miejscowości nadal ważną rolę odgrywały targi i jarmarki. Parysów nie przekształcił się jednak w duże miasto. Jego znaczenie wynikało przede wszystkim z położenia, siedziby parafii, lokalnego handlu oraz zaplecza rolniczego.
Od rozbiorów do niepodległości – zmieniająca się administracja
W wyniku III rozbioru Polski w 1795 roku Parysów znalazł się pod panowaniem austriackim, w granicach tzw. Nowej Galicji. Po wojnie 1809 roku obszar ten został włączony do Księstwa Warszawskiego. Parysów znalazł się wówczas w departamencie siedleckim.
Po utworzeniu Królestwa Polskiego w 1815 roku teren Parysowa należał do województwa podlaskiego, w obwodzie łukowskim. W 1837 roku nazewnictwo administracyjne Królestwa Polskiego zostało zbliżone do rosyjskiego – województwa zastąpiono guberniami. W 1842 roku zmieniono dalszą strukturę podziału administracyjnego. Od 1845 roku dawne województwo podlaskie znalazło się w granicach guberni lubelskiej.
Ustawą z 31 grudnia 1866 roku, obowiązującą od 1 stycznia 1867 roku, utworzono gubernię siedlecką. Powiat garwoliński stał się jednym z jej powiatów, obejmując również Parysów.
W 1912 roku gubernia siedlecka została zlikwidowana, a powiat garwoliński znalazł się w guberni lubelskiej. Po wycofaniu administracji rosyjskiej w 1915 roku obszar znalazł się pod okupacją niemiecką.
Po odzyskaniu niepodległości powiat garwoliński należał do województwa lubelskiego. Dopiero na mocy reformy z 1938 roku, która weszła w życie 1 kwietnia 1939 roku, powiat garwoliński przeniesiono do województwa warszawskiego. Była to ostatnia przedwojenna zmiana przynależności wojewódzkiej tego obszaru.
XIX wiek – utrata praw miejskich i rozwój społeczności żydowskiej
XIX wiek przyniósł Parysowowi dwie zasadnicze zmiany: utratę praw miejskich oraz dynamiczny rozwój społeczności żydowskiej.
Powstanie styczniowe 1863–1864 pozostawiło ślad w historii całego regionu. Na terenie dzisiejszej gminy znajdują się miejsca pamięci związane z walkami powstańczymi. W opracowaniu Romana Mazka poświęconym powstaniu styczniowemu na terenie gminy Parysów opisano m.in. wydarzenia pod Żelazną i Wolą Starogrodzką z 24/25 sierpnia 1863 roku, związane z oddziałem Ludwika Żychlińskiego.
W następstwie represji po powstaniu styczniowym Parysów utracił prawa miejskie. W źródłach spotyka się zarówno rok 1869, jak i 1870. Rozbieżność wynika z szerszej fali likwidacji praw miejskich małych miast Królestwa Polskiego, przeprowadzanej w latach 1869–1870. W niniejszym opracowaniu przyjmujemy formułę „1869–1870”, zachowując zgodność z obiema grupami źródeł.
Społeczność żydowska pojawiła się w Parysowie pod koniec XVIII wieku. W 1827 roku odnotowano 220 Żydów; źródła statystyczne podają dla całej miejscowości około 740–786 mieszkańców. W 1861 roku w Parysowie mieszkało 1333 osób, w tym 612 Żydów. Dane te pokazują szybki wzrost liczebności społeczności żydowskiej.
W latach 1847–1853 społeczność żydowska Parysowa usamodzielniła się od Garwolina. W latach 1862–1863 powstały murowana synagoga i cmentarz żydowski. Od tego czasu Parysów stał się jednym z ważniejszych lokalnych ośrodków życia żydowskiego.
Porisow – chasydzkie dziedzictwo Parysowa
Szczególne miejsce w historii Parysowa zajmuje chasydyzm. W połowie XIX wieku osiedlił się tutaj Joszua Aszer Rabinowicz (1804–1862), rabin z Żelechowa i cadyk, syn słynnego „Świętego Żyda” z Przysuchy. Jego działalność dała początek dynastii chasydzkiej Porisow.
Po jego śmierci znaczącą rolę odegrali jego następcy, w tym Jakow Cwi Rabinowicz. Ośrodek przyciągał zwolenników z wielu miejscowości. Według Wirtualnego Sztetla zwolennicy dynastii utworzyli co najmniej 20 domów modlitwy – sztybli – także w odległych miejscowościach, m.in. w Kaliszu i Jędrzejowie.
Cmentarz żydowski miał znaczenie religijne wykraczające poza lokalną społeczność. Znajdował się na nim ohel związany z cadykami dynastii Porisow, a Parysów stał się miejscem pielgrzymek chasydów. Życie religijne wpływało również na gospodarkę miejscowości, m.in. dzięki przyjezdnym uczestniczącym w jarmarkach i pielgrzymkach.
Pod koniec XIX wieku społeczność żydowska stanowiła większość mieszkańców. W 1897 roku w Parysowie mieszkało 2014 Żydów na 3140 mieszkańców, czyli około 64%. W 1921 roku spis wykazał 3388 mieszkańców, w tym 1906 Żydów, co stanowiło 56,3% ludności.
Parysów był zatem miejscowością wyraźnie wielokulturową. Społeczność żydowska posiadała własne instytucje religijne, społeczne i edukacyjne, a jej obecność była jednym z najważniejszych elementów życia miejscowości aż do II wojny światowej.
Parysów przed II wojną światową
W okresie międzywojennym Parysów pozostawał niewielkim ośrodkiem o zachowanym układzie dawnego miasta lokacyjnego. Obok ludności chrześcijańskiej mieszkała tu liczna społeczność żydowska, posiadająca synagogę, domy modlitwy, cmentarz i własne instytucje społeczne.
Dziedzictwo chasydzkie Porisow nadal przyciągało pielgrzymów. Według Wirtualnego Sztetla w 1897 roku odbywało się w Parysowie sześć jarmarków rocznie, a ośrodek pielgrzymkowy wpływał na rozwój lokalnych usług.
Współistnienie dwóch społeczności religijnych było codziennością Parysowa. Ten wielokulturowy krajobraz został niemal całkowicie zniszczony przez niemiecką okupację i Zagładę.
II wojna światowa i Zagłada
17 września 1939 roku do Parysowa wkroczyły wojska niemieckie. W październiku 1939 roku okupacyjne władze powołały Judenrat. Położenie ludności żydowskiej szybko się pogarszało wskutek ograniczeń, przymusowej pracy, głodu, chorób i terroru.
W 1940 roku w Parysowie utworzono getto. W następnych latach trafiali do niego również Żydzi przesiedleni z innych miejscowości. W 1942 roku, po napływie przesiedleńców, w getcie przebywało około 3500 osób.
27 września 1942 roku getto zostało zlikwidowane. Około 3500 Żydów z Parysowa, Warszawy, Garwolina i okolic Niemcy przepędzili do Pilawy, skąd transportami kolejowymi deportowano ich do niemieckiego nazistowskiego ośrodka zagłady Treblinka. Wśród deportowanych było około 2000 uchodźców i przesiedleńców z innych miejscowości.
Nie wszystkie szczegóły samej akcji likwidacyjnej są jednakowo dobrze udokumentowane. Liczba „39 osób zamordowanych na miejscu”, pojawiająca się w części lokalnych opracowań, nie jest tu przyjmowana jako ustalenie bez zastrzeżeń, ponieważ nie udało się potwierdzić jej w niezależnym źródle o porównywalnej randze. Bezpieczniej jest mówić o zabójstwach dokonanych podczas likwidacji getta bez wskazywania niezweryfikowanej liczby.
Zagłada zakończyła wielowiekową obecność żydowskiej społeczności Parysowa. Cmentarz żydowski został w czasie wojny zdewastowany, a po wojnie dalej niszczał. Według dokumentacji ESJF w 2015 roku teren został ogrodzony przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego we współpracy z ESJF; zachował się także ohel cadyka Jehoszuy Aszera Rabinowicza.
Działalność podziemia i rok 1944
Okupacja niemiecka przyniosła również działalność polskiego podziemia. 16 listopada 1942 roku w Parysowie przeprowadzono akcję grup związanych z Gwardią Ludową. Według zachowanych opracowań trzy grupy wypadowe z Mińska Mazowieckiego i Parysowa, liczące łącznie 34 partyzantów, na kilka godzin opanowały miejscowość; spalono posterunek policji i żandarmerii, rozbito urząd gminny oraz agencję pocztową. Informacja jest zachowana w źródłach lokalnych, ale w publikacji należy traktować ją jako opis wydarzenia według tych opracowań, a nie jako ustalenie oparte na jednym zachowanym dokumencie operacyjnym.
W 1944 roku Parysów znalazł się bezpośrednio w strefie działań wojennych. Wycofujące się wojska niemieckie podpalały zabudowania miejscowości, powodując rozległe zniszczenia. Uszkodzony został również kościół parafialny. 28 lipca 1944 roku do Parysowa wkroczyły wojska 2. Armii Pancernej Armii Czerwonej.
Zniszczenia 1944 roku były jednym z najcięższych doświadczeń w historii miejscowości. Powojenny Parysów musiał odbudować znaczną część zabudowy, zachowując jednak historyczny układ rynku i najważniejsze elementy dziedzictwa.
Kościół parafialny i dziedzictwo sakralne
Obecny kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny został wzniesiony w latach 1914–1925 na miejscu drewnianej świątyni z 1750 roku. Budowę prowadzono staraniem kolejnych proboszczów, a konsekracji dokonano w 1926 roku przez biskupa Czesława Sokołowskiego.
W źródłach dotyczących architektury kościoła wymieniani są Zygmunt Zdański i Stefan Szyller. Najbezpieczniej mówić o świątyni wzniesionej według projektu architektów Zygmunta Zdańskiego i Stefana Szyllera, bez przypisywania jednemu z nich nadrzędnego autorstwa.
Kościół jest ważnym elementem krajobrazu Parysowa i przechowuje wyposażenie pochodzące z wcześniejszych świątyń. Do najcenniejszych elementów należy późnorenesansowa nastawa ołtarza głównego z pierwszej połowy XVII wieku. W ołtarzu znajduje się również XVII-wieczny obraz Matki Bożej Parysowskiej, z późniejszymi przemalowaniami.
Ważnym elementem zespołu sakralnego jest stary cmentarz rzymskokatolicki oraz kaplica św. Rocha. Razem z kościołem tworzą przestrzeń, w której można prześledzić wielowiekową ciągłość parafii i pamięci lokalnej.
Pamięć o mieszkańcach i żołnierzach
Historia Parysowa obejmuje także pamięć o mieszkańcach, którzy zginęli w powstaniach, wojnach i podczas okupacji. Na terenie gminy zachowały się mogiły, pomniki i tablice poświęcone powstańcom styczniowym, żołnierzom podziemia niepodległościowego, ofiarom wojny oraz mieszkańcom poległym w XX wieku.
W kościele parafialnym znajduje się tablica poświęcona żołnierzom Wojska Polskiego związanym z Parysowem. Wymienia ona 13 nazwisk. Dla większości tych osób nie udało się dotąd odnaleźć w dostępnych źródłach internetowych pełnych, pewnych biogramów; ich losy wymagają dalszej kwerendy w archiwach, dokumentacji wojskowej i parafialnej.
Jedną z najlepiej udokumentowanych postaci jest porucznik rezerwy Franciszek Frelek, urodzony 18 listopada 1901 roku w Parysowie. Był nauczycielem i oficerem rezerwy piechoty. W 1920 roku walczył w szeregach 201. pułku piechoty, został ranny pod Surażem, a podczas ćwiczeń rezerwy w latach 1933, 1935 i 1937 pełnił funkcję dowódcy plutonu. W 1939 roku miał przydział do 15. pułku piechoty.
Dokumentacja dotycząca ofiar zbrodni katyńskiej wskazuje, że Franciszek Frelek był jeńcem obozu w Starobielsku i został zamordowany w Charkowie w 1940 roku. Na pamiątkowej tablicy w Parysowie wpisano natomiast Ostaszków. W świetle dokumentacji IPN i Księgi Cmentarnej Polskiego Cmentarza Wojennego w Charkowie należy uznać, że zapis „Ostaszków” na tablicy jest błędny. Nie zmienia to wartości samego upamiętnienia, ale warto ten szczegół odnotować w rzetelnym opracowaniu historycznym.
Przypadek Franciszka Frelka pokazuje również, dlaczego lokalne inskrypcje i przekazy pamięci warto konfrontować z dokumentacją archiwalną. Tablica jest świadectwem lokalnej pamięci, natomiast źródła wojskowe i IPN pozwalają dokładniej odtworzyć biografię konkretnej osoby.
Parysów po 1945 roku
Po zakończeniu wojny Parysów odbudowywał się stopniowo. Skala zniszczeń 1944 roku wymagała odbudowy zabudowy mieszkalnej i gospodarczej. Mimo zmian Parysów zachował historyczny układ rynku i sieć ulic związane z dawną lokacją miejską.
Jednym z najbardziej charakterystycznych świadectw przemian jest dawna synagoga. XIX-wieczny budynek został zniszczony i uszkodzony w okresie wojny, a po wojnie przystosowany do nowych funkcji. W latach 1981–1984 przeprowadzono przebudowę obiektu; budynek wykorzystywano na potrzeby kultury i biblioteki.
W latach 1954–1972 funkcjonowała Gromadzka Rada Narodowa w Parysowie. 1 stycznia 1973 roku utworzono gminę Parysów w nowym kształcie administracyjnym. W latach 1975–1998 gmina należała do województwa siedleckiego. Od 1 stycznia 1999 roku znajduje się w województwie mazowieckim i powiecie garwolińskim.
Powojenne dzieje gminy to nie tylko odbudowa, ale również stopniowe zabezpieczanie zabytków i miejsc pamięci. Dzięki temu współczesny Parysów zachował czytelne ślady dawnych epok – od układu miasta lokacyjnego po kościół, cmentarze, dawną synagogę i miejsca związane z historią XX wieku.
Parysów dzisiaj – ślady przeszłości
Współczesny Parysów pozostaje miejscem, w którym historia jest widoczna w przestrzeni. Rynek i układ ulic przypominają o XVI-wiecznej lokacji. Kościół i cmentarz pokazują ciągłość parafii, której początki sięgają XV wieku. Dawna synagoga i cmentarz żydowski przypominają o społeczności, która przed 1939 rokiem stanowiła ponad połowę mieszkańców miejscowości.
Kozłów i jego grodzisko odsyłają do jeszcze starszych dziejów regionu. Mogiły, krzyże, kapliczki, pomniki i tablice tworzą lokalny krajobraz pamięci, w którym splatają się dzieje powstań, wojen, okupacji i odbudowy.
Historia Parysowa nie jest więc wyłącznie ciągiem dat. To dzieje kolejnych pokoleń – mieszkańców dawnej Sieczczy, rodu Parysów, mieszczan i rolników, duchowieństwa, społeczności żydowskiej i chasydów, powstańców, żołnierzy oraz mieszkańców, którzy przetrwali wojny i odbudowali swoją miejscowość.
Kalendarium najważniejszych wydarzeń
1440 – Najstarsza znana wzmianka o Kozłowie.
1444 – Najstarsza pewna wzmianka pisemna o Sieczczy – forma „Scheschcza”.
1445 – Erygowanie parafii w Sieczczy/Parysowie przez biskupa poznańskiego Andrzeja Bnińskiego.
1448 – Kolejna wzmianka o Sieczczy – „Syeczcza”.
1494 – W źródłach pojawia się forma „Syecza”.
1523 – Wzmianka o miejscowości jako „Szieczicza”.
1526 – Kozłów otrzymuje prawa miejskie; lokacja okazuje się nietrwała.
27 II 1538 – Florian Parys otrzymuje przywilej lokacyjny dla miasta na prawie niemieckim.
1540 – Parysów występuje w spisie poborowym jako „oppidum”; uregulowano organizację targu i przyznano Florianowi Parysowi prawo trzeciego letniego jarmarku.
1546 – Znaczne powiększenie okręgu parafialnego o miejscowości związane wcześniej z parafią Osieck.
XVII w. – Rozwój i kolejne przebudowy drewnianych świątyń parafialnych; zachowanie starszego wyposażenia kościelnego.
1721 – Adam Parys sprzedaje pozostałą część dóbr parysowskich; patronat nad parafią przechodzi stopniowo do kolejnych właścicieli.
1750 – Franciszek Bieliński funduje nowy drewniany kościół parafialny.
1795 – Parysów znajduje się w zaborze austriackim, w granicach Nowej Galicji.
1809 – Teren Parysowa wchodzi do Księstwa Warszawskiego; Parysów znajduje się w departamencie siedleckim.
1815 – Parysów znajduje się w Królestwie Polskim, w województwie podlaskim.
1847–1853 – Społeczność żydowska Parysowa usamodzielnia się od Garwolina.
1862–1863 – Powstają murowana synagoga i cmentarz żydowski.
1863 – Powstanie styczniowe; walki w rejonie dzisiejszej gminy, m.in. pod Żelazną i Wolą Starogrodzką.
1869–1870 – Parysów traci prawa miejskie w ramach popowstaniowej reorganizacji małych miast Królestwa Polskiego.
1897 – W Parysowie mieszka 2014 Żydów na 3140 mieszkańców – około 64% ludności.
1914 – Rozebrano drewniany kościół z 1750 roku i rozpoczęto budowę obecnej świątyni murowanej.
1919 – Powiat garwoliński znajduje się w województwie lubelskim.
1921 – Parysów liczy 3388 mieszkańców, w tym 1906 Żydów – 56,3% ludności.
1926 – Konsekracja obecnego kościoła pw. Wniebowzięcia NMP.
1 IV 1939 – Powiat garwoliński zostaje przeniesiony z województwa lubelskiego do warszawskiego.
17 IX 1939 – Wojska niemieckie zajmują Parysów.
X 1939 – Niemieckie władze okupacyjne powołują Judenrat.
1940 – W Parysowie utworzone zostaje getto.
16 XI 1942 – Akcja grup związanych z Gwardią Ludową przeciwko niemieckim posterunkom i instytucjom okupacyjnym.
27 IX 1942 – Likwidacja getta; około 3500 Żydów deportowano przez Pilawę do Treblinki.
1944 – Wycofujące się wojska niemieckie podpalają Parysów; miejscowość zostaje poważnie zniszczona.
28 VII 1944 – Do Parysowa wkraczają wojska 2. Armii Pancernej Armii Czerwonej.
1954–1972 – Funkcjonuje Gromadzka Rada Narodowa w Parysowie.
1 I 1973 – Utworzono gminę Parysów.
1975–1998 – Gmina Parysów należy do województwa siedleckiego.
1981–1984 – Przebudowa dawnej synagogi i adaptacja budynku na cele kulturalne i biblioteczne.
1 I 1999 – Parysów znajduje się w województwie mazowieckim i powiecie garwolińskim.
2015 – Cmentarz żydowski zostaje ogrodzony w ramach działań na rzecz ochrony dziedzictwa.
2026 – Publikacja niniejszego opracowania – syntezy historii Parysowa i miejscowości dzisiejszej gminy.
Źródła i literatura
- Roman Mazek, „Powstanie i rozwój parafii Parysów na tle osadnictwa na południowo-wschodnim Mazowszu”, „Roczniki Humanistyczne”, t. LVI, 2008, z. 2, s. 55–79.
- Roman Mazek, „Powstanie styczniowe na terenie gminy Parysów”, w: Marek Chciałowski (red.), „Powstanie styczniowe 1863–1864”, „Zeszyty Historyczne Ziemi Garwolińskiej”, nr 19, 2013, s. 6–10.
- Zygmunt Gałecki, „Średniowieczna nazwa kulturowa SIECZCZA < *SIEKCZA”.
- Stanisław Frelek, „Kopiec w Kozłowie. Rzeczywistość i legenda”, „Rocznik Mazowiecki”, t. 7, 1979, s. 211–230.
- Eryk Szubiński, „Kuflew i Kozłów a ich prawa miejskie”, „Rocznik Mińskomazowiecki”, t. 23, 2015, s. 5–18.
- Dariusz Sokołowski, opracowania dotyczące dat lokacji i likwidacji miast Polski, w tym Kozłowa i Parysowa.
- Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, Wirtualny Sztetl, „Parysów – Historia społeczności”.
- ESJF – European Jewish Cemeteries Initiative, „Parysow Jewish Cemetery – Survey”.
- Yad Vashem, materiały dotyczące społeczności żydowskiej Parysowa i Zagłady.
- Diecezja Siedlecka, „Parafia Wniebowzięcia NMP, Parysów” – rys historyczny parafii i kościoła.
- Główny Urząd Statystyczny, spis ludności z 1921 r. – dane dla Parysowa.
- Archiwa Państwowe – materiały dotyczące Urzędu Gminy w Parysowie oraz Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Parysowie.
- Materiały Województwa Mazowieckiego dotyczące gminnej ewidencji zabytków i ochrony dziedzictwa kulturowego Parysowa i Kozłowa.
- Instytut Pamięci Narodowej, portal „Katyń 1940” – dokumentacja dotycząca por. rez. Franciszka Frelka, obóz Starobielsk, miejsce śmierci Charków.
- Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, materiały krajoznawcze dotyczące Parysowa i Mazowsza.
Najważniejsze miejsca dziedzictwa historycznego
- Rynek i historyczny układ urbanistyczny Parysowa – materialny ślad XVI-wiecznej lokacji miejskiej.
- Kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – świątynia wzniesiona w latach 1914–1925, z wyposażeniem pochodzącym także ze starszych kościołów.
- Stary cmentarz rzymskokatolicki i kaplica św. Rocha – ważne elementy historycznego zespołu parafialnego.
- Dawna synagoga – materialny ślad wielowiekowej społeczności żydowskiej Parysowa.
- Cmentarz żydowski wraz z ohelem cadyka – miejsce pamięci po społeczności żydowskiej i chasydzkiej tradycji Porisow.
- Grodzisko „Kopiec” / „Góra Bony” w Kozłowie – ważny obiekt archeologiczny, związany także z lokalną tradycją o dawnym zamku.
- Mogiły, pomniki i tablice pamięci – świadectwa powstania styczniowego, wojen, okupacji i lokalnej historii wojskowej.
Nota o charakterze opracowania
Opracowanie ma charakter popularnonaukowy i syntetyczny. W miejscach, w których źródła podają rozbieżne daty lub liczby, zastosowano formuły ostrożne albo wskazano zakres rozbieżności. Legendy i tradycje lokalne zostały wyraźnie oddzielone od ustaleń opartych na dokumentach. Nie wykorzystano informacji z oficjalnej strony Gminy Parysów jako samodzielnej podstawy rozstrzygnięć, jeżeli pozostawały one w sprzeczności lub napięciu ze źródłami naukowymi, archiwalnymi albo instytucjonalnymi.
