zabytki
7 stycznia 2019

Wojewódzka ewidencja zabytków:

PARYSÓW nr rej.: A-118/582 1962-04-02 wiatrak koźlak, koniec XIX w.

PARYSÓW nr rej.: A-791 2008-04-07 Kościół par. p.w. Wniebowzięcia NMP, 1904 – 1926. Kościół z późnorenesansowym ołtarzem z I połowy XVII wieku oraz namalowanym na desce obrazem Matki Boskiej Parysowskiej z I połowy XVIII wieku w Parysowie,

PARYSÓW nr rej.: A-799 2008-05-15 Kaplica cmentarna p.w. św. Rocha, Cmentarz rzym.-kat. (stara część). 2. ćw. XIX w.

PARYSÓW nr rej.: A-799 2008-05-15 Cmentarz rzymskokatolicki z przełom XVIII/XIX w.   

KOZŁÓW nr rej.: 936 1971-11-15 Grodzisko wczesnośredniowieczne tzw. „Góra Bony” lub „Kopiec” grodzisko otacza fosa o szerokości 10-20 m.

Gminna ewidencja zabytków:

Parysów – Dom drewniany z 1926 roku przy ul. Kościuszki 56.

Parysów – Bożnica  murowana  z 2  połowy  XIX  w.,  zniszczona  w 1944  r.,  przebudowana  w latach  1981- 1984, obecnie mieści się Gminna Biblioteka Publiczna.

Parysów – Dom drewniany przy z pocz. XX w. przy ul. Piaskowej 3

Parysów – Dom murowany z 1924 roku przy ul. Kościuszki 33

Parysów – Młyn murowany lata 20-XX ww. przy ul. Franciszkańskiej.

Parysów – Domy drewniane lata 20,30 – XX w. przy ul. Rynek Nr 4, Nr 20, Nr 21, Nr 34, Nr 42, przy ul. Borowskiej Nr 2, przy ul. Garwolińskiej Nr 11, Nr 16, Nr 17, Nr 18, Nr 22, przy ul. T. Kościuszki Nr 1, i Nr 56, ul Piaskowej Nr 4, Nr 6, Nr 7, Nr 15, Nr 19.

Parysów – Domy murowane z pocz. XX wieku przy ul. Kościuszki Nr 10, Nr 41 i przy ul. Kozłowskiej Nr 3

Choiny  –  Domy  drewniane  Nr  2 pocz.  XX  w.,  Nr  39  l.  30-XX  w.,  Nr  62  i 63,  l.  20-XX  w.

Choiny – Kuźnia drewniana z pocz. XX w. Nr 60

Kozłów  –  Zespół  Dworski.  Dwór  drewniany  z pocz.  XX  w.  obora  murowana  l.  30-XX  w.,  pozostałości parku dworskiego XIX/XX w.  

Kozłów – Domy drewniane Nr 16, pocz. XX w., Nr 34, XIX/XX w., Nr 35 i Nr 38 l. 20-XX w. Domy murowane Nr 27, l. 30- XX w. i Nr 37 z 1921 r.  

Kozłów – Kapliczka murowana przydrożna z pocz. XX wieku.  

Kozłów – Budynek drewniany byłej Szkoły Podstawowej l. 30-XX w.

Łukówiec – Domy drewniane z pocz. XX w. Nr 17, Nr 37, Nr 39, domy l. 20-XX w. Nr 21 i Nr 25, domy murowane Nr 43 z 1908 roku i Nr 44 z 1921 roku  

Łukówiec – Kapliczka  przydrożna  przy  drodze  między miejscowościami  Poschła  i Łukówiec   

Słup – Dom drewniany z pocz. XX w. Nr 5  

Starowola – Kapliczka murowana przydrożna l. 30-XX w.  

Starowola – Dom drewniany l. 30-XX w. Nr 9  

Stodzew – Dom drewniany l. 30 XX w. Nr 7 i Nr 18 z pocz. XX w.

Stodzew – Kapliczka murowana przydrożna z figurą św. Jana Nepomucena, kamienny posąg pochodzi z 2 pol. XVIII wieku usytuowana przy drodze z Parysowa do Siennicy przy skrzyżowaniu dróg w Kolonii Stodzew  

Wola  Starogrodzka – Domy  drewniane  z pocz.  XX  w.  Nr  38,  Nr  40,  Nr  81,  Nr  109,  Nr  143   

Wola Starogrodzka – Kapliczka przydrożna murowana z I poł. XIX w.  

Wola Starogrodzka – Kapliczka przydrożna (Osina)

Żabieniec – Krzyż drewniany przydrożny z 1904 roku  

Choiny  –  Krzyż  przydrożny  drewniany  z 1919  roku  przy  posesji  Nr  29,  ramiona  dekorowane  są stożkowatymi zakończeniami

Parysów – Kapliczka przydrożna murowana przy drodze do Starowoli.

https://mapy.zabytek.gov.pl/nid/

Młyny, wiatraki, kuźnie

Z licznych niegdyś na tym terenie zabytków techniki, jak: młyny, wiatraki, gorzelnie, kuźnie, do dnia dzisiejszego zachowało się niewiele. Zalicza się do nich wiatrak w Parysowie, młyny przy ul.Franciszkańskiej i ul.Książęcej w Parysowie, kuźnia w Choinach. Jednakże ze względu na zachowanie urządzenia i maszyny, do zabytków techniki, w pełnym słowa znaczeniu, możemy zaliczyć: wiatrak w Parysowie i młyn przy ul.Książęcej 3 w Parysowie.
Unikatowym obiektem w tej grupie zabytków, jest wiatrak koźlak w Parysowie. Został wybudowany pod koniec XIX w. w miejscowości Regut k/Celestynowa. W 1945 r. przeniesiono go na obecne miejsce. Przed nim istniał także wiatrak koźlak. Właścicielem i młynarzem obsługującym wiatrak był Kazimierz Goć, który uczył się młynarstwa u swojego dziadka. Wiatrak pracował do pocz. lat 60- tych, praktycznie do śmierci Kazimierza, spadkobiercy nie są zainteresowani jego gospodarczym wykorzystaniem. Wiatrak obsługiwał Parysów i okoliczne (najbliższe) wioski. Prowadzono w nim przemiał ziarna na razówkę i ospę, pobierając wynagrodzenie najczęściej w formie 10% odsypu 10 kg. ziarna od 100 kg oddanego do przemiału zboża, rzadziej w formie pieniężnej wg cen umownych. Każdy z klientów otrzymywał mąkę pochodzącą z przemiału oddanego przez niego zboża. Młynarz zamieszkiwał w czworobocznej zagrodzie tuż obok wiatraka, w skład której wchodził dom, obórka i stodoła.  

Cmentarze

Cmentarz parafialny w Parysowie został założony na przełomie XVIII/XIX wieku. Położony na zachodnim skraju miejscowości  przy drodze do Puznówki, przy jej południowej stronie. W otoczeniu cmentarza łąki i pola uprawne. Wytyczony na planie prostokąta i wielokrotnie powiększany w kierunku zachodnim. Ogrodzony murem pełnym z dużych kamieni polnych. Brama umieszczona w ogrodzeniu od strony północnej. Skrzydła bramy metalowe osadzone na filarach wymurowanych z cegły. Na całym terenie najstarszej części cmentarza brak jest jakichkolwiek elementów regularnego rozplanowania. Kwatery nie są wydzielone, nagrobki sytuowane chaotycznie a dostęp do nich jest możliwy wąskimi nieregularnymi ścieżkami. Na nowszej części cmentarza, gdzie dokonywano pochówków w okresie międzywojennym, teren podzielony jest na kwartały i występują alejki przecinające się pod kątem prostym. Na cmentarzu znajduje się wiele interesujących nagrobków, z których można wymienić: gen. Michała Pełczyńskiego zm.1833 r., Leopolda Eysymontta zm.1852 r., rodziny Frelków zm.k.XIX w., Józefa Gawrysia zm.1908 r., ks. Władysława Wachowicza zm.1915 r., rodziny Jarzębskich zm.1918 r., Zofii Sztompki z Guziewiczów  zm.1922 r.

Pomniki przyrody

Na obszarze gminy Parysów znajduje się jeden pomnik przyrody. Jest to drzewo – topola kanadyjska, która rośnie w miejscowości Kozłów

Miejsca pamięci

Tablica pamiątkowa ku czci poległych 11.XI.1918 r., którą zawieszono na ścianie frontowej Urzędu Gminy w Parysowie; pomnik poświęcony żołnierzom Armii Krajowej Placówki Parysów Obwodu Gołąb  na placu rynkowym, przy kościele od strony wschodniej.

Pomnik poświęcony żołnierzom AK zgrupowanym w tej okolicy do akcji Burza, przy drodze pomiędzy miejscowościami Łukówcem a Poschłą. Poschła mogiła powstańca 1863 r. w parku dworskim, przy olbrzymim dębie.

Wola Starogrodzka pomnik upamiętniający bitwę z czasu powstania styczniowego rozegraną pomiędzy Wolą Starogrodzką a Żelazną (przy drodze); mogiła żołnierza radzieckiego z 1944 r. na skraju lasu przy granicy z gminą Siennica.

Kapliczki, figury i krzyże przydrożne

Wznoszenie kapliczek, figur i krzyży przy drogach lub w przydomowych ogródkach jest zwyczajem bardzo starym i szeroko praktykowanym. Na terenie gminy Parysów spotykamy różnorodne obiekty w tej grupie zabytków. Do okazalszych obiektów małej architektury sakralnej, należą kapliczki domkowe, tj. posiadające małe wnętrza, w których może zmieścić się kilka osób. Tego typu kapliczki znajdują się w Kozłowie, Starowoli, Stodzewie, datowane na wiek XIX, pocz. XX i lata 30-te naszego stulecia. Wśród nich wyróżnia się bogatym programem architektonicznym kapliczka z Kozłowa, z charakterystycznymi ceglanymi narożami i częściowo tynkowanymi partiami ścian oraz dekoracyjnym, podokapowym gzymsem kostkowym.

Powszechnie na terenie gminy występują skromniejsze kapliczki w postaci słupów bądź filarów na rzucie kwadratu lub prostokąta, z małą wnęką w której umieszcza się rzeźbę lub obraz z przedstawieniem postaci boskiej lub świętego. Kapliczki te często zdobione są szczycikami, gzymsami, płycinami o różnych formach i nakrywane daszkami lub tylko wieńczone wykutymi z metalu krzyżami. Kapliczki takie spotykamy m.in. w Parysowie, oraz Woli Starogrodzkiej. Zdecydowanie najczęściej spotyka się krzyże przydrożne wykonywane z różnych materiałów. Wśród nich wyróżnia się monumentalny, granitowy krzyż ustawiony w Choinach w latach 20-tych naszego stulecia. Kapliczki, figury i krzyże przydrożne z reguły ogradzane dekoracyjnymi płotkami oraz obsadzane roślinnością średnią i wysoką, nie tylko identyfikują mieszkańców pod względem wyznaniowym ale stanowią też malowniczy akcent w miejscowym krajobrazie.

Kościół parafialny

Kościół parafialny to najokazalszy budynek w niewielkim miasteczku jakim był Parysów. Zbudowany z drewna ulegał zniszczeniom lub pożarom. Do końca XVIII w. powstały, po kolejnych pożarach lub zniszczeniach, cztery świątynie. Pierwsza została zbudowana w latach czterdziestych XV w.

W latach trzydziestych XVI w. został wzniesiony kolejny drewniany kościół, stanął na środku rynku służącego do celów handlowych. Posiadał on dwie kaplice z obu stron. Kościół spłonął na początku drugiej dekady XVII w. Budowa nowego została ukończona w 1619 r. Posiadał on, podobnie jak poprzedni, symetryczne kaplice po obu stronach. Budynek został określony jako „wspaniałej budowy”.

W 1628 r. do kościoła została dobudowana kaplica z cegły pod wezwaniem św. Mikołaja, fundacji Adama i Zygmunta Parysów. Miała ona służyć jako miejsce pochówku dla Parysów. Znajdował się tam ołtarz ufundowany również przez patronów kościoła. Kaplica ta była najtrwalszą częścią kościoła. Nie została zburzona podczas budowy nowego w 1750 r., lecz dotrwała do początku XX w. 
Kościół został poważnie uszkodzony podczas najazdu szwedzkiego w połowie XVII w. Zniszczeniu uległy wówczas ołtarze a część cennego wyposażenia kościoła skradziono, między innymi srebrną sukienkę ozdabiającą obraz w ołtarzu głównym, monstrancję i inne kosztowności.

W 1750 r. patron i właściciel Parysowa Franciszek Bieliński ufundował nowy kościół, konsekrowany przez biskupa Marcina Załuskiego. Został on rozebrany w wraz z murowaną kaplicą w 1914 r. Na jego miejscu została wzniesiona neobarokowa świątynia istniejąca do dnia dzisiejszego. Projektowali ją Zygmunt Zdański i Stefan Szyller. 
Najcenniejszym zabytkiem w kościele parysowskim, jest późnorenesansowa nastawa ołtarza głównego z pierwszej połowy XVII w. Została ona gruntownie odrestaurowana w 1947 r. po zniszczeniach wojennych. Podwyższono wówczas ołtarz dodając cokół. Pozłacany ołtarz ma charakter architektoniczny. Ozdabiają go ornamenty kaboszonowe, okuciowe oraz rewolwerkowe. Posiada rzeźby świętych biskupów Stanisława i Wojciecha oraz św. Jana Ewangelisty i św. Józefa z Dzieciątkiem, które umieszczone są w konchowo zwieńczonych wnękach. Po bokach zwieńczenia ołtarza, w owalnych polach umieszczone są obrazy św. Franciszka i św. Teresy Wielkiej. 
W ołtarzu umieszczony jest obraz Matki Bożej Parysowskiej Obraz malowany na desce w XVII w. z osiemnastowiecznymi przemalowaniami, przedstawia Najświętszą Maryję Pannę z Dzieciątkiem w typie obrazu jasnogórskiego – z głową Najświętszej Maryi Panny lekko zwróconą w stronę Dzieciątka. Pojawił on się w kościele między 1629 r. a 1655 r.

Obraz otaczany był powszechną czcią, co potwierdzają pisemne świadectwa otrzymanych przez wiernych cudów. O żywym kulcie świadczą umieszczane w ołtarzu dziękczynne wota i sukienki ozdabiające obraz. Wykonane ze srebra były częstym obiektem kradzieży. Część z nich przekazano na potrzeby państwowe podczas powstań narodowych.